Ауада ұшу

  • Жүктеулер: 215
  • Көрсетілім: 634
  • Сыныптан тыс жұмыс
  • 07/Ноя/2016

Жарияланған материалдың жеке номері: 19919


Физика пәні 7 сынып

Сабақтың тақырыбы: Ауада ұшу.
Сабақтың мақсаты: а)Білімділік: тақырыптың мазмұнын ашып, ғылымилылығымен қатар өмірмен байланысына, техникада, тұрмыста қолданылуына көз жеткізу.
ә) Дамытушылық: Оқушылардың ойлау, өздігінен іздену қабілеттерін дамыту.
б)Тәрбиелік: Оқушыларды білімдерінің нәтижесінде өздерін бағалай білуге, тиянақтылыққа тәрбиелеу.
Сабақтың көрнекілігі: тұз, ареометр, су, шыны стақан, түтікше цилиндр, компьютер, слайд, интерактивтік тақта
Сабақтың барысы:
І.Ұйымдастыру. (оқушылармен амандасу, тексеру.)
а)Топқа бөлу
ә) Психологиялық ахуал дайындық – тренинг «Қызыл өрік» би.
ІІ.Үй тапсырмасын қайталау. №6 зертханалық жұмыстың қорытындысын айту.
2. Сөзжұмбақ шешу
1. Адамның қан айналымындағы қысымды өлшейтін құрал
2. Ығыстырушы күшті тапқан грек ғалымы
3. Грекше физика сөзі
4. Дененің пішіні мен өлшемінің өзгеруі
5. Салмақтың өлшем бірлігі
6. Қысымның өлшем бірлігі
Қандай сөз шықты? ФИЗИКА

3. Формула құрастыр. Интерактивтік тақтада формула құрастыру.
а) F=pS, S= ; ә) P=mg, m = ; g = ; б) FA=ρVg, ρ = ; Vg = ; в) F= kx, k = ;
г) m=ρV, V= ; ρ = ;
4. Сурет арқылы денелердің жүзу шарттарын сұрап отырып, тақтаға сурет астына жаздыру
Денелердің жүзу шарттарын сұрау:
1) Fа= FA дене батып ішінде жүзеді
2) Fа >FA батады, түбіне шөгеді
3) Fa <FA бетіне көтеріледі, қалқып шығады.

Fа= FA дене батып ішінде жүзеді Fа >FA батады Fa <FA бетіне көтеріліп,қалқиды

ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.
Дәптерлеріне тақырыпты жаздыру. 14.04.14 ж Ауада ұшу.( Үш топқа тапсырма беріледі,оны оқып флипчартка түсіру және Джиксо стратегиясы бойынша түсіндіру.)
Ауада ұшу.
1. Адам баласы ежелден-ақ суда ғана емес, ауада ұшуға арналған құралдарды жасауды көздеген. Осы мақсатпен ауа шарлары, аэростаттар, дирижабльдер жасалды. Ауа шарлары қабықтан не баллоннан, аспалы жүейден, адам отыратын орыннан тұрады. Ауа шарын алғаш 1783ж француздар ағайынды Монгольфелер ойлап тауып, бұл шарлармен қой, әтеш, үйрек ұшырылды. Адамдар 1783 ж қарашасынан бастап ұша бастады. 1887ж күннің тұтылуын бақылау үшін ауа шарында орыс ғалымы Менделеев ұшқан. Алғашқы ауа шарлары бізді қоршаған ауа тығыздығынан жеңіл жылытылған ауамен толытырылған. Кейін сутегі, гелимен, уадан жеіл газдармен толытырылды. Олар аэростаттер деп аталады. Атмосфераның жоғарғы қабатттарын зерттеу үшін 1930ж старостаттар жасалды., ол 20км дейін көтерілді, оның кешілігі қай жақтан жел соқса, сол жаққа ұшатын, басқарылмайтын болды. Кейін адам басқаратын дирижабльдер жасалды. І-ші, ІІ-ші дүние жүзілік соғыста көптеген елдердің қарулы күштері аэростаттарды қолданды, олар барлау, радиоантенна қызметін атқарды. Қазіргі кезде көптеген зерттеу старостаттары атмосфераны, ауа райын бақылау үшін шар-зондтар ұшырылады. Ауа шарлары жарнамалау ретінде, дирижабльдер аэрофото түсіруге қолданылады.

2.Ауадағы барлық денелерге (сұйықтағыдай) кері итеруші (Архимед) күші әсер етеді. Бұған көз жеткізу үшін мынадай тәжірибе жасаймыз. Сығылған ауа толтырылып, тығынмен жабылған ыдыс шыны түтік арқылы бос резеңке шармен жалғанған. Ыдысты таразыда теңестіреміз (138, а-сурет). Егер түтіктегі кранды ашсақ онда сығылған ауа шарикті толтырып, көлемін ұлғайтады. Осыдан соң біз таразының тепе-теңдігі жоғалғанын көреміз. (138, б-сурет). Себебі, шарға қосымша кері итеруші күш әсер етіп, оның салмағы кемиді. Ауадағы денеге әсер ететін Архимед (кері итеруші) күшін табу үшін, ауаның тығыздығын ρауа ауаны еркін түсу үдеуіне g = 9,8 Н/кг және дененің V көлеміне (ауадағы көлемі) көбейтеміз. FА = ρауаgV. Егер денеге әсер ететін осы күш ауырлық күшінен көп болса дене ұшады. Ауада ұшу осыған негізделеді. Ауада ұшуда пайдаланылатын ұшу аппараттары аэростат деп аталады. Олар басқарылатын, басқарылмайтын аэростаттар болып жіктеледі. Шар тәрізді қабығы бар басқарылмайтын еркін ұшу аэростаты ауа шары деп аталады. Басқарылатын аэростаттар (қозғалтқышы және ауа бұрандасы бар) дирижабль деп аталады. Байланатын аэростат көлбеу бағытта ұшуға мүмкіндік бермейтін трос арқылы жермен байланысып тұрады.
Шардың қандай жүк көтере алатынын анықтау үшін, оның көтергіш күшін анықтау керек.
Шардың көтергіш күші архимед күші мен шарға әсер ететін ауырлық күшінің айырмасына тең болады. F = FA — Fа.
3.Берілген көлемдегі шарды толтырып тұрған газдың тығыздығы аз болған сайын, оған әсер ететін ауырлыќ күші азайып, көтеруші күш арта түседі. Ауаны 0 °С ден 100 °С-қа қыздырғанда оның тығыздығы 1,37 есе кемиді. Сондықтан жылы ауамен толтырылған шардың көтеруші күші аз болады. Мұны байқаған француз ғалымы Ж. Шарль ауа тығыздығынан тығыздығы 14 есе аз сутегі газымен толтыруды ұсынды. Осы тығыздық арқылы сутектің көтеру күші қызған ауаның көтеру күшінен үш есе артық болады. Сутегімен толтырылған (139-сурет) әуе шарында ұшуды 1783 ж. қыстың алғашқы күнінде жүзеге асты. Шар диаметрі 8,5 м болды. Ауада жүзушілер 2,5 сағат ішінде 3400 м биіктікте ауаның қысымы мен температурасын өлшеді. Мұндай өлшеулер метеорологияда маңызды рөл атқарады. 1803 ж. әуе шарындағы алғашқы ұшу Ресейде (алғаш Петерборда, содан кейін Мәскеуде) жүзеге асырылды.
Алғаш әуе шарында уақытты қызықты өткізу мақсатында ұшулар жасалса, кейін аэростаттар көптен ғылыми тұрғыда қолданыла бастады (атмосфераны зерттеу, ауа-райын бақылау). Сонымен бірге әскери мақсаттарда (бақылау, барлау, бомбалау) көлік ретінде пайдаланды. 1929 ж. неміс дирижаблі “Граф Цепеллин” үш аралық қону арқылы 21 күн ішінде 35 мың км аралықтағы дүние жүзін ұшып өтті. Бұл ұшудың орташа жылдамдығы 177 км/сағ болатын.

IV. Жаңа сабақты бекіту: Есеп шығару. Оқулықтың 157 бетін ашыңдар. 31жаттығу №1.
Берілгені: талдау: Шешуі:
V = 25м3 m=ρV m=1000кг/м3*25 м3=25000кг=25т
ρ=1000кг/м3
жауабы: 25т
2. Келесі есебіміз 154-беттегі. Эксперименттік есеп
Біреуіне таза су, екіншісіне тұзды су құйылған екі ыдыс алыңдар. Әр ыдысқа бір-бір картоптан салыңдар. Тәжірибе нәтижесін түсіндіріңдер
Жауабы:
Су тығыздығы 1000кг/м3, тұзды су тығыздығы 1030кг/м3 тұзды судың тығызыдығы жай тазасудың тығыздығынан көп сондықтан картоп тұзды суда батпай қалқып жүреді.

V. Сабақты қорытындылау. Екі нұсқада тест алу. Өздері бір-бірлерін тексереді.
1-нұсқа
1.Темірден жасалған дене суда батады, ал сондай ағаштан дене –қалқып жүреді.Екеуінің қайсысына үлкен FА Архимед күші әрекет етеді?
А) темірден жасалған дене. В) ағаштан жасалған дене.
2-нұсқа
1.Кемелердің жүзуі қай заңға негізделген?
А) Архимед заңы. В) Паскаль заңы.
1-нұсқа
2.Егер дене сұйықтыққа толық батып, оның ішінде жүзіп жүрсе, онда денеге әрекет ететін ауырлық күші мен архимед күші қалай орындалады?
А) Fа= FA; В) Fа >FA; С) Fa <FA
2-нұсқа
2. Кірпіш пен темірден жасалған бұйымдардың массалары бірдей. Суда қайсысын ұстап тұру оңай?
А) кірпішті; В) темірді; С) екеуіне бірдей күш жұмсалады
1-нұсқа
3. Атмосфералық қысымды өлшейтін прибор?
А) ареометр В) лактометр С) манометр D) барометр
2-нұсқа
3. Сүңгуір қайық қандай жағдайда су бетіне көтеріледі?
А) ішіне ауа не газ толтырып алған кезде В) арнаулы резервуарларды суға толтырғанда
С) резервуарлардан сорғылармен суды айдап шығарғанда D) салмағы артқанда
1-нұсқа
4.Кеменің корпусында қызыл сызық не деп ааталады?
А)кеме атауын білдіреді В) ватерсызық С) су ығыстырылым
2-нұсқа
4. Егер дене сұйықтыққа толық батса, онда денеге әрекет ететін ауырлық күші мен архимед күші қалай орындалады?
А) Fа= FA; В) Fа >FA; С) Fa <FA
1-нұсқа
5. Егер дене сұйықтықтың бетіне көтерілсе, онда денеге әрекет ететін ауырлық күші мен архимед күші қалай орындалады?
А) Fа= FA; В) Fа >FA; С) Fa <FA
2-нұсқа
5.Сұйықтықтың тығыздығын қандай құрал өлшейді?
А) ареометр; В) лактометр С) манометр D) барометр
1-нұсқа 2-нұсқа
1 2 3 4 5
В А D В C
1 2 3 4 5
A B C B A
Баға қою: «5»-барлығы дұрыс, 1,2 қате –«4», 3 қате- «3»
VI. Үйге тапсырма: § 59 оқу . 31жат№.2.
VII. Оқушы білімін бағалау: Бағалау. Рефлексия.Нені білдім? Нені үйрендім?

Физика пәні 7 сынып

Сабақтың тақырыбы: Ауада ұшу.
Сабақтың мақсаты: а)Білімділік: тақырыптың мазмұнын ашып, ғылымилылығымен қатар өмірмен байланысына, техникада, тұрмыста қолданылуына көз жеткізу.
ә) Дамытушылық: Оқушылардың ойлау, өздігінен іздену қабілеттерін дамыту.
б)Тәрбиелік: Оқушыларды білімдерінің нәтижесінде өздерін бағалай білуге, тиянақтылыққа тәрбиелеу.
Сабақтың көрнекілігі: тұз, ареометр, су, шыны стақан, түтікше цилиндр, компьютер, слайд, интерактивтік тақта
Сабақтың барысы:
І.Ұйымдастыру. (оқушылармен амандасу, тексеру.)
а)Топқа бөлу
ә) Психологиялық ахуал дайындық – тренинг «Қызыл өрік» би.
ІІ.Үй тапсырмасын қайталау. №6 зертханалық жұмыстың қорытындысын айту.
2. Сөзжұмбақ шешу
1. Адамның қан айналымындағы қысымды өлшейтін құрал
2. Ығыстырушы күшті тапқан грек ғалымы
3. Грекше физика сөзі
4. Дененің пішіні мен өлшемінің өзгеруі
5. Салмақтың өлшем бірлігі
6. Қысымның өлшем бірлігі
Қандай сөз шықты? ФИЗИКА

3. Формула құрастыр. Интерактивтік тақтада формула құрастыру.
а) F=pS, S= ; ә) P=mg, m = ; g = ; б) FA=ρVg, ρ = ; Vg = ; в) F= kx, k = ;
г) m=ρV, V= ; ρ = ;
4. Сурет арқылы денелердің жүзу шарттарын сұрап отырып, тақтаға сурет астына жаздыру
Денелердің жүзу шарттарын сұрау:
1) Fа= FA дене батып ішінде жүзеді
2) Fа >FA батады, түбіне шөгеді
3) Fa <FA бетіне көтеріледі, қалқып шығады.

Fа= FA дене батып ішінде жүзеді Fа >FA батады Fa <FA бетіне көтеріліп,қалқиды

ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.
Дәптерлеріне тақырыпты жаздыру. 14.04.14 ж Ауада ұшу.( Үш топқа тапсырма беріледі,оны оқып флипчартка түсіру және Джиксо стратегиясы бойынша түсіндіру.)
Ауада ұшу.
1. Адам баласы ежелден-ақ суда ғана емес, ауада ұшуға арналған құралдарды жасауды көздеген. Осы мақсатпен ауа шарлары, аэростаттар, дирижабльдер жасалды. Ауа шарлары қабықтан не баллоннан, аспалы жүейден, адам отыратын орыннан тұрады. Ауа шарын алғаш 1783ж француздар ағайынды Монгольфелер ойлап тауып, бұл шарлармен қой, әтеш, үйрек ұшырылды. Адамдар 1783 ж қарашасынан бастап ұша бастады. 1887ж күннің тұтылуын бақылау үшін ауа шарында орыс ғалымы Менделеев ұшқан. Алғашқы ауа шарлары бізді қоршаған ауа тығыздығынан жеңіл жылытылған ауамен толытырылған. Кейін сутегі, гелимен, уадан жеіл газдармен толытырылды. Олар аэростаттер деп аталады. Атмосфераның жоғарғы қабатттарын зерттеу үшін 1930ж старостаттар жасалды., ол 20км дейін көтерілді, оның кешілігі қай жақтан жел соқса, сол жаққа ұшатын, басқарылмайтын болды. Кейін адам басқаратын дирижабльдер жасалды. І-ші, ІІ-ші дүние жүзілік соғыста көптеген елдердің қарулы күштері аэростаттарды қолданды, олар барлау, радиоантенна қызметін атқарды. Қазіргі кезде көптеген зерттеу старостаттары атмосфераны, ауа райын бақылау үшін шар-зондтар ұшырылады. Ауа шарлары жарнамалау ретінде, дирижабльдер аэрофото түсіруге қолданылады.

2.Ауадағы барлық денелерге (сұйықтағыдай) кері итеруші (Архимед) күші әсер етеді. Бұған көз жеткізу үшін мынадай тәжірибе жасаймыз. Сығылған ауа толтырылып, тығынмен жабылған ыдыс шыны түтік арқылы бос резеңке шармен жалғанған. Ыдысты таразыда теңестіреміз (138, а-сурет). Егер түтіктегі кранды ашсақ онда сығылған ауа шарикті толтырып, көлемін ұлғайтады. Осыдан соң біз таразының тепе-теңдігі жоғалғанын көреміз. (138, б-сурет). Себебі, шарға қосымша кері итеруші күш әсер етіп, оның салмағы кемиді. Ауадағы денеге әсер ететін Архимед (кері итеруші) күшін табу үшін, ауаның тығыздығын ρауа ауаны еркін түсу үдеуіне g = 9,8 Н/кг және дененің V көлеміне (ауадағы көлемі) көбейтеміз. FА = ρауаgV. Егер денеге әсер ететін осы күш ауырлық күшінен көп болса дене ұшады. Ауада ұшу осыған негізделеді. Ауада ұшуда пайдаланылатын ұшу аппараттары аэростат деп аталады. Олар басқарылатын, басқарылмайтын аэростаттар болып жіктеледі. Шар тәрізді қабығы бар басқарылмайтын еркін ұшу аэростаты ауа шары деп аталады. Басқарылатын аэростаттар (қозғалтқышы және ауа бұрандасы бар) дирижабль деп аталады. Байланатын аэростат көлбеу бағытта ұшуға мүмкіндік бермейтін трос арқылы жермен байланысып тұрады.
Шардың қандай жүк көтере алатынын анықтау үшін, оның көтергіш күшін анықтау керек.
Шардың көтергіш күші архимед күші мен шарға әсер ететін ауырлық күшінің айырмасына тең болады. F = FA — Fа.
3.Берілген көлемдегі шарды толтырып тұрған газдың тығыздығы аз болған сайын, оған әсер ететін ауырлыќ күші азайып, көтеруші күш арта түседі. Ауаны 0 °С ден 100 °С-қа қыздырғанда оның тығыздығы 1,37 есе кемиді. Сондықтан жылы ауамен толтырылған шардың көтеруші күші аз болады. Мұны байқаған француз ғалымы Ж. Шарль ауа тығыздығынан тығыздығы 14 есе аз сутегі газымен толтыруды ұсынды. Осы тығыздық арқылы сутектің көтеру күші қызған ауаның көтеру күшінен үш есе артық болады. Сутегімен толтырылған (139-сурет) әуе шарында ұшуды 1783 ж. қыстың алғашқы күнінде жүзеге асты. Шар диаметрі 8,5 м болды. Ауада жүзушілер 2,5 сағат ішінде 3400 м биіктікте ауаның қысымы мен температурасын өлшеді. Мұндай өлшеулер метеорологияда маңызды рөл атқарады. 1803 ж. әуе шарындағы алғашқы ұшу Ресейде (алғаш Петерборда, содан кейін Мәскеуде) жүзеге асырылды.
Алғаш әуе шарында уақытты қызықты өткізу мақсатында ұшулар жасалса, кейін аэростаттар көптен ғылыми тұрғыда қолданыла бастады (атмосфераны зерттеу, ауа-райын бақылау). Сонымен бірге әскери мақсаттарда (бақылау, барлау, бомбалау) көлік ретінде пайдаланды. 1929 ж. неміс дирижаблі “Граф Цепеллин” үш аралық қону арқылы 21 күн ішінде 35 мың км аралықтағы дүние жүзін ұшып өтті. Бұл ұшудың орташа жылдамдығы 177 км/сағ болатын.

IV. Жаңа сабақты бекіту: Есеп шығару. Оқулықтың 157 бетін ашыңдар. 31жаттығу №1.
Берілгені: талдау: Шешуі:
V = 25м3 m=ρV m=1000кг/м3*25 м3=25000кг=25т
ρ=1000кг/м3
жауабы: 25т
2. Келесі есебіміз 154-беттегі. Эксперименттік есеп
Біреуіне таза су, екіншісіне тұзды су құйылған екі ыдыс алыңдар. Әр ыдысқа бір-бір картоптан салыңдар. Тәжірибе нәтижесін түсіндіріңдер
Жауабы:
Су тығыздығы 1000кг/м3, тұзды су тығыздығы 1030кг/м3 тұзды судың тығызыдығы жай тазасудың тығыздығынан көп сондықтан картоп тұзды суда батпай қалқып жүреді.

V. Сабақты қорытындылау. Екі нұсқада тест алу. Өздері бір-бірлерін тексереді.
1-нұсқа
1.Темірден жасалған дене суда батады, ал сондай ағаштан дене –қалқып жүреді.Екеуінің қайсысына үлкен FА Архимед күші әрекет етеді?
А) темірден жасалған дене. В) ағаштан жасалған дене.
2-нұсқа
1.Кемелердің жүзуі қай заңға негізделген?
А) Архимед заңы. В) Паскаль заңы.
1-нұсқа
2.Егер дене сұйықтыққа толық батып, оның ішінде жүзіп жүрсе, онда денеге әрекет ететін ауырлық күші мен архимед күші қалай орындалады?
А) Fа= FA; В) Fа >FA; С) Fa <FA
2-нұсқа
2. Кірпіш пен темірден жасалған бұйымдардың массалары бірдей. Суда қайсысын ұстап тұру оңай?
А) кірпішті; В) темірді; С) екеуіне бірдей күш жұмсалады
1-нұсқа
3. Атмосфералық қысымды өлшейтін прибор?
А) ареометр В) лактометр С) манометр D) барометр
2-нұсқа
3. Сүңгуір қайық қандай жағдайда су бетіне көтеріледі?
А) ішіне ауа не газ толтырып алған кезде В) арнаулы резервуарларды суға толтырғанда
С) резервуарлардан сорғылармен суды айдап шығарғанда D) салмағы артқанда
1-нұсқа
4.Кеменің корпусында қызыл сызық не деп ааталады?
А)кеме атауын білдіреді В) ватерсызық С) су ығыстырылым
2-нұсқа
4. Егер дене сұйықтыққа толық батса, онда денеге әрекет ететін ауырлық күші мен архимед күші қалай орындалады?
А) Fа= FA; В) Fа >FA; С) Fa <FA
1-нұсқа
5. Егер дене сұйықтықтың бетіне көтерілсе, онда денеге әрекет ететін ауырлық күші мен архимед күші қалай орындалады?
А) Fа= FA; В) Fа >FA; С) Fa <FA
2-нұсқа
5.Сұйықтықтың тығыздығын қандай құрал өлшейді?
А) ареометр; В) лактометр С) манометр D) барометр
1-нұсқа 2-нұсқа
1 2 3 4 5
В А D В C
1 2 3 4 5
A B C B A
Баға қою: «5»-барлығы дұрыс, 1,2 қате –«4», 3 қате- «3»
VI. Үйге тапсырма: § 59 оқу . 31жат№.2.
VII. Оқушы білімін бағалау: Бағалау. Рефлексия.Нені білдім? Нені үйрендім?

Физика пәні 7 сынып

Сабақтың тақырыбы: Ауада ұшу.
Сабақтың мақсаты: а)Білімділік: тақырыптың мазмұнын ашып, ғылымилылығымен қатар өмірмен байланысына, техникада, тұрмыста қолданылуына көз жеткізу.
ә) Дамытушылық: Оқушылардың ойлау, өздігінен іздену қабілеттерін дамыту.
б)Тәрбиелік: Оқушыларды білімдерінің нәтижесінде өздерін бағалай білуге, тиянақтылыққа тәрбиелеу.
Сабақтың көрнекілігі: тұз, ареометр, су, шыны стақан, түтікше цилиндр, компьютер, слайд, интерактивтік тақта
Сабақтың барысы:
І.Ұйымдастыру. (оқушылармен амандасу, тексеру.)
а)Топқа бөлу
ә) Психологиялық ахуал дайындық – тренинг «Қызыл өрік» би.
ІІ.Үй тапсырмасын қайталау. №6 зертханалық жұмыстың қорытындысын айту.
2. Сөзжұмбақ шешу
1. Адамның қан айналымындағы қысымды өлшейтін құрал
2. Ығыстырушы күшті тапқан грек ғалымы
3. Грекше физика сөзі
4. Дененің пішіні мен өлшемінің өзгеруі
5. Салмақтың өлшем бірлігі
6. Қысымның өлшем бірлігі
Қандай сөз шықты? ФИЗИКА

3. Формула құрастыр. Интерактивтік тақтада формула құрастыру.
а) F=pS, S= ; ә) P=mg, m = ; g = ; б) FA=ρVg, ρ = ; Vg = ; в) F= kx, k = ;
г) m=ρV, V= ; ρ = ;
4. Сурет арқылы денелердің жүзу шарттарын сұрап отырып, тақтаға сурет астына жаздыру
Денелердің жүзу шарттарын сұрау:
1) Fа= FA дене батып ішінде жүзеді
2) Fа >FA батады, түбіне шөгеді
3) Fa <FA бетіне көтеріледі, қалқып шығады.

Fа= FA дене батып ішінде жүзеді Fа >FA батады Fa <FA бетіне көтеріліп,қалқиды

ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.
Дәптерлеріне тақырыпты жаздыру. 14.04.14 ж Ауада ұшу.( Үш топқа тапсырма беріледі,оны оқып флипчартка түсіру және Джиксо стратегиясы бойынша түсіндіру.)
Ауада ұшу.
1. Адам баласы ежелден-ақ суда ғана емес, ауада ұшуға арналған құралдарды жасауды көздеген. Осы мақсатпен ауа шарлары, аэростаттар, дирижабльдер жасалды. Ауа шарлары қабықтан не баллоннан, аспалы жүейден, адам отыратын орыннан тұрады. Ауа шарын алғаш 1783ж француздар ағайынды Монгольфелер ойлап тауып, бұл шарлармен қой, әтеш, үйрек ұшырылды. Адамдар 1783 ж қарашасынан бастап ұша бастады. 1887ж күннің тұтылуын бақылау үшін ауа шарында орыс ғалымы Менделеев ұшқан. Алғашқы ауа шарлары бізді қоршаған ауа тығыздығынан жеңіл жылытылған ауамен толытырылған. Кейін сутегі, гелимен, уадан жеіл газдармен толытырылды. Олар аэростаттер деп аталады. Атмосфераның жоғарғы қабатттарын зерттеу үшін 1930ж старостаттар жасалды., ол 20км дейін көтерілді, оның кешілігі қай жақтан жел соқса, сол жаққа ұшатын, басқарылмайтын болды. Кейін адам басқаратын дирижабльдер жасалды. І-ші, ІІ-ші дүние жүзілік соғыста көптеген елдердің қарулы күштері аэростаттарды қолданды, олар барлау, радиоантенна қызметін атқарды. Қазіргі кезде көптеген зерттеу старостаттары атмосфераны, ауа райын бақылау үшін шар-зондтар ұшырылады. Ауа шарлары жарнамалау ретінде, дирижабльдер аэрофото түсіруге қолданылады.

2.Ауадағы барлық денелерге (сұйықтағыдай) кері итеруші (Архимед) күші әсер етеді. Бұған көз жеткізу үшін мынадай тәжірибе жасаймыз. Сығылған ауа толтырылып, тығынмен жабылған ыдыс шыны түтік арқылы бос резеңке шармен жалғанған. Ыдысты таразыда теңестіреміз (138, а-сурет). Егер түтіктегі кранды ашсақ онда сығылған ауа шарикті толтырып, көлемін ұлғайтады. Осыдан соң біз таразының тепе-теңдігі жоғалғанын көреміз. (138, б-сурет). Себебі, шарға қосымша кері итеруші күш әсер етіп, оның салмағы кемиді. Ауадағы денеге әсер ететін Архимед (кері итеруші) күшін табу үшін, ауаның тығыздығын ρауа ауаны еркін түсу үдеуіне g = 9,8 Н/кг және дененің V көлеміне (ауадағы көлемі) көбейтеміз. FА = ρауаgV. Егер денеге әсер ететін осы күш ауырлық күшінен көп болса дене ұшады. Ауада ұшу осыған негізделеді. Ауада ұшуда пайдаланылатын ұшу аппараттары аэростат деп аталады. Олар басқарылатын, басқарылмайтын аэростаттар болып жіктеледі. Шар тәрізді қабығы бар басқарылмайтын еркін ұшу аэростаты ауа шары деп аталады. Басқарылатын аэростаттар (қозғалтқышы және ауа бұрандасы бар) дирижабль деп аталады. Байланатын аэростат көлбеу бағытта ұшуға мүмкіндік бермейтін трос арқылы жермен байланысып тұрады.
Шардың қандай жүк көтере алатынын анықтау үшін, оның көтергіш күшін анықтау керек.
Шардың көтергіш күші архимед күші мен шарға әсер ететін ауырлық күшінің айырмасына тең болады. F = FA — Fа.
3.Берілген көлемдегі шарды толтырып тұрған газдың тығыздығы аз болған сайын, оған әсер ететін ауырлыќ күші азайып, көтеруші күш арта түседі. Ауаны 0 °С ден 100 °С-қа қыздырғанда оның тығыздығы 1,37 есе кемиді. Сондықтан жылы ауамен толтырылған шардың көтеруші күші аз болады. Мұны байқаған француз ғалымы Ж. Шарль ауа тығыздығынан тығыздығы 14 есе аз сутегі газымен толтыруды ұсынды. Осы тығыздық арқылы сутектің көтеру күші қызған ауаның көтеру күшінен үш есе артық болады. Сутегімен толтырылған (139-сурет) әуе шарында ұшуды 1783 ж. қыстың алғашқы күнінде жүзеге асты. Шар диаметрі 8,5 м болды. Ауада жүзушілер 2,5 сағат ішінде 3400 м биіктікте ауаның қысымы мен температурасын өлшеді. Мұндай өлшеулер метеорологияда маңызды рөл атқарады. 1803 ж. әуе шарындағы алғашқы ұшу Ресейде (алғаш Петерборда, содан кейін Мәскеуде) жүзеге асырылды.
Алғаш әуе шарында уақытты қызықты өткізу мақсатында ұшулар жасалса, кейін аэростаттар көптен ғылыми тұрғыда қолданыла бастады (атмосфераны зерттеу, ауа-райын бақылау). Сонымен бірге әскери мақсаттарда (бақылау, барлау, бомбалау) көлік ретінде пайдаланды. 1929 ж. неміс дирижаблі “Граф Цепеллин” үш аралық қону арқылы 21 күн ішінде 35 мың км аралықтағы дүние жүзін ұшып өтті. Бұл ұшудың орташа жылдамдығы 177 км/сағ болатын.

IV. Жаңа сабақты бекіту: Есеп шығару. Оқулықтың 157 бетін ашыңдар. 31жаттығу №1.
Берілгені: талдау: Шешуі:
V = 25м3 m=ρV m=1000кг/м3*25 м3=25000кг=25т
ρ=1000кг/м3
жауабы: 25т
2. Келесі есебіміз 154-беттегі. Эксперименттік есеп
Біреуіне таза су, екіншісіне тұзды су құйылған екі ыдыс алыңдар. Әр ыдысқа бір-бір картоптан салыңдар. Тәжірибе нәтижесін түсіндіріңдер
Жауабы:
Су тығыздығы 1000кг/м3, тұзды су тығыздығы 1030кг/м3 тұзды судың тығызыдығы жай тазасудың тығыздығынан көп сондықтан картоп тұзды суда батпай қалқып жүреді.

V. Сабақты қорытындылау. Екі нұсқада тест алу. Өздері бір-бірлерін тексереді.
1-нұсқа
1.Темірден жасалған дене суда батады, ал сондай ағаштан дене –қалқып жүреді.Екеуінің қайсысына үлкен FА Архимед күші әрекет етеді?
А) темірден жасалған дене. В) ағаштан жасалған дене.
2-нұсқа
1.Кемелердің жүзуі қай заңға негізделген?
А) Архимед заңы. В) Паскаль заңы.
1-нұсқа
2.Егер дене сұйықтыққа толық батып, оның ішінде жүзіп жүрсе, онда денеге әрекет ететін ауырлық күші мен архимед күші қалай орындалады?
А) Fа= FA; В) Fа >FA; С) Fa <FA
2-нұсқа
2. Кірпіш пен темірден жасалған бұйымдардың массалары бірдей. Суда қайсысын ұстап тұру оңай?
А) кірпішті; В) темірді; С) екеуіне бірдей күш жұмсалады
1-нұсқа
3. Атмосфералық қысымды өлшейтін прибор?
А) ареометр В) лактометр С) манометр D) барометр
2-нұсқа
3. Сүңгуір қайық қандай жағдайда су бетіне көтеріледі?
А) ішіне ауа не газ толтырып алған кезде В) арнаулы резервуарларды суға толтырғанда
С) резервуарлардан сорғылармен суды айдап шығарғанда D) салмағы артқанда
1-нұсқа
4.Кеменің корпусында қызыл сызық не деп ааталады?
А)кеме атауын білдіреді В) ватерсызық С) су ығыстырылым
2-нұсқа
4. Егер дене сұйықтыққа толық батса, онда денеге әрекет ететін ауырлық күші мен архимед күші қалай орындалады?
А) Fа= FA; В) Fа >FA; С) Fa <FA
1-нұсқа
5. Егер дене сұйықтықтың бетіне көтерілсе, онда денеге әрекет ететін ауырлық күші мен архимед күші қалай орындалады?
А) Fа= FA; В) Fа >FA; С) Fa <FA
2-нұсқа
5.Сұйықтықтың тығыздығын қандай құрал өлшейді?
А) ареометр; В) лактометр С) манометр D) барометр
1-нұсқа 2-нұсқа
1 2 3 4 5
В А D В C
1 2 3 4 5
A B C B A
Баға қою: «5»-барлығы дұрыс, 1,2 қате –«4», 3 қате- «3»
VI. Үйге тапсырма: § 59 оқу . 31жат№.2.
VII. Оқушы білімін бағалау: Бағалау. Рефлексия.Нені білдім? Нені үйрендім? Тәрбие.орг сайтынан Ауада ұшу Сыныптан тыс жұмыс материалды тегін жүктеп сабақ барысында қолдануға рұқсат етіледі. Жарияланған материалға tarbie.org сайтының әкімшілігі жауапты емес

Авторы: Макишева Маржан Камитовна

ОМ №6 Атбасар ауданы ММК математика және физика пәні мұғалімі

Пікірлер: 0

avatar